قیمت دلار در بازار آزاد چیست و چرا با نرخ رسمی فرق دارد؟
دلار در ایران یک قیمت ندارد. این راهنما توضیح میدهد بازار آزاد یعنی چه، چرا نرخ آن از نرخ رسمی و مرکز مبادله بالاتر است، و قیمتی که در سایتها میبینید دقیقاً چیست.
وقتی میپرسید «دلار چند؟»، جواب به این بستگی دارد که کدام دلار را میپرسید. در ایران همزمان چند نرخ برای یک اسکناس واحد وجود دارد و فاصلهٔ میان آنها گاهی از ۵۰٪ هم فراتر رفته است. این راهنما توضیح میدهد هر نرخ چیست، چرا این فاصله وجود دارد و قیمتی که در دلار چند میبینید دقیقاً کدام است.
سه نرخ برای یک دلار
نرخ رسمی (دولتی). نرخی که دولت برای حسابداری خود و تخصیصهای خاص اعلام میکند. سالهاست که با این نرخ نمیتوان آزادانه دلار خرید؛ نقش آن بیشتر بودجهای و اداری است.
نرخ مرکز مبادله (توافقی). از زمستان ۱۴۰۱ (فوریهٔ ۲۰۲۳)، «مرکز مبادلهٔ ارز و طلای ایران» راه افتاد تا ارز واردکنندگان و صادرکنندگان با نرخی کنترلشده — پایینتر از بازار آزاد — مبادله شود. پیش از آن، سامانهٔ نیما (از ۱۳۹۷) نقش مشابهی برای ارز تجاری داشت. دسترسی به این نرخ سهمیهبندیشده است و شامل عموم مردم نمیشود.
بازار آزاد. بازاری که هر کس میتواند در آن بخرد و بفروشد: صرافیها و بازار نقدی تهران (که نامش با خیابان فردوسی گره خورده) و شبکهٔ معاملهگران در شهرهای دیگر. قیمت اینجا را فقط عرضه و تقاضا تعیین میکند — نه بخشنامه. وقتی رسانهها یا سایتها از «قیمت دلار» بدون پسوند حرف میزنند، تقریباً همیشه منظور همین نرخ است.
چرا بازار آزاد گرانتر است؟
فاصلهٔ نرخ آزاد با نرخهای کنترلشده از چند جا میآید:
- تحریم و محدودیت عرضه. وقتی درآمد ارزی کشور سختتر وارد میشود، عرضهٔ اسکناس در بازار کم میشود و قیمت بالا میرود.
- تقاضای پوششی. در تورم بالا، مردم برای حفظ ارزش پسانداز به دلار (و طلا) پناه میبرند؛ به این تقاضا فقط بازار آزاد میتواند پاسخ دهد.
- سهمیهبندی نرخهای ارزان. نرخ کنترلشده فقط به مصارف خاص تخصیص مییابد. وقتی چیزی همزمان دو قیمت دارد، قیمتِ در دسترسِ همه ناگزیر بالاتر از قیمت سهمیهای مینشیند.
- انتظارات. بازار آزاد لحظهای به اخبار سیاسی و بینالمللی واکنش نشان میدهد؛ نرخهای اداری با تأخیر و تصمیمگیری حرکت میکنند.
درسی که سال ۹۷ داد
روشنترین آزمایش تاریخ اخیر، فروردین ۱۳۹۷ (آوریل ۲۰۱۸) بود: دولت اعلام کرد نرخ دلار «یکسانسازی» شده و فقط ۴٬۲۰۰ تومان است و خرید و فروش با هر نرخ دیگری ممنوع و قاچاق است. بازار آزاد تعطیل نشد — فقط به سایه رفت. چند ماه بعد دلار آزاد چند برابر نرخ دستوری معامله میشد و سیاست «دلار ۴۲۰۰» به یکی از پرهزینهترین تجربههای اقتصادی دهه تبدیل شد. درس ساده بود: نرخ واقعی ارز را نمیتوان با بخشنامه تعیین کرد؛ میتوان فقط آن را از دید عموم پنهان کرد.
قیمت دلار چند از کجا میآید؟
قیمتهایی که در صفحهٔ دلار و بقیهٔ صفحههای این سایت میبینید، نرخ بازار آزاد است: همان نرخی که در معاملات نقدی صرافیها جریان دارد، به تومان، و بهطور پیوسته بهروز میشود. برای دیدن مسیر این نرخ در گذشته، آرشیو کامل قیمت و صفحههای سالبهسال — مثلاً قیمت دلار در سال ۱۳۹۷، سالِ همان یکسانسازی ناکام — در دسترساند.
پرسشهای متداول
آیا خرید دلار در بازار آزاد قانونی است؟
خرید و فروش ارز از صرافیهای دارای مجوز، روال عادی بازار ایران است. آنچه در دورههای مختلف محدود یا ممنوع شده، معامله در خارج از شبکهٔ مجاز و قاچاق ارز بوده است؛ جزئیات مقررات در طول زمان تغییر کرده و پیش از معاملهٔ بزرگ ارزیابی وضع روز ضروری است.
چرا قیمت سایتهای مختلف چند تومان فرق دارد؟
بازار آزاد یک قیمت واحد رسمی ندارد؛ هر مرجع، نرخ را از شبکهٔ معاملهگران خودش میگیرد و لحظهٔ بهروزرسانیاش هم فرق دارد. فاصلههای کوچک طبیعی است؛ فاصلهٔ بزرگ و پایدار معمولاً نشانهٔ نرخ کهنه است.
نرخ حواله چیست؟
بهای انتقال دلار از حسابی به حساب دیگر (بدون جابهجایی اسکناس). نرخ حواله معمولاً با نرخ اسکناس نقدی چند درصد فاصله دارد، چون هزینه و ریسک متفاوتی دارد.